Bunt mas i teksty pokrewne - Jos Ortega y Gasset

Tytułowy "bunt mas" książki hiszpańskiego filozofa Jos Ortegi y Gasseta (1883-1955) stał się globalnym hasłem na oznaczenie zjawiska specyficznego dla XX wieku. Esej powstał w 1929 roku. Autor był wtedy profesorem metafizyki w Madrycie, aktywnym politycznie do wybuchu wojny domowej, kiedy jako przeciwnik faszyzmu (i komunizmu) opuścił kraj na ponad dekadę. Z tej, pełnej pasji, lecz także kontrowersyjnej książki Ortega jest najlepiej znany. Fenomen "człowieka masowego" objaśniał utratą świadomości historycznej, "rozumu historycznego", w obliczu eksplozji innowacji technologicznych. Człowiek-masa to pewien twór psychiczny w sensie psychologii mas, który zawłaszczył styl życia elitarnych mniejszości, a także ich władzę, paradoksalnie nadużywając osiągnięć demokracji liberalnej. Podział na ludzi "doskonałych" i ludzi-masę nie jest klasowy, lecz przebiega w umysłach. Nie tyle jednostki addytywnie składają się na masę, ile jednostka JEST masą w sensie mentalnym. Władza ahistorycznych mas, uważa Ortega, jest zagrożeniem dla ludzkości: wykorzeniony z historii człowiek-masa zamyka proces cywilizacyjny, gdyż jest niezdolny go kontynuować. Niniejszy tom obejmuje też kilka późniejszych tekstów z 1937 roku, a więc z początku nowej rzeczywistości politycznej Europy. Był to dla niej okres naznaczony politycznymi katastrofami. Mimo to (lub może właśnie dlatego) autor występuje w tych tekstach z nowatorskimi lub nawet proroczymi ideami zjednoczonej europejskiej wspólnoty wolnej od nacjonalizmów.